پشت ميز كار خود روبه روي رايانه نشسته ايد. پست الكترونيكي خود را بررسي مي كنيد. يكي از نامه هاي دريافتي شما چيزي بيش از يك نامه است. يك كتاب. مي تواند شعر، قصه، مقاله يا هر نوع نوشتار ديگري باشد. در حافظه رايانه يا روي يك لوح فشرده ضبط اش مي كنيد. مي توانيد سرفرصت روي صفحه نمايشگر آن را بخوانيد. يا بخش هايي از آن را به دلخواه خود با چاپگر به كاغذ منتقل كنيد. شما را نمي دانم اما بسياري هنوز هم ترجيح مي دهند نوشته ها را روي كاغذ بخوانند. «كتاب مهر» نوشته «كامران ميرهزار» را از پايگاه اينترنتي «رها» دريافت كردم. «كتاب مهر» شعر است. تعدادي از شعرهاي اين كتاب الكترونيكي را در سال هاي گذشته با صداي شاعرش شنيده ام، بعضي را به صورت دست نويس روي كاغذ خوانده ام. حالا روي نمايشگر رايانه دارم ورق اش مي زنم. مثل يك كتاب كاغذي. طوري طراحي شده كه ظاهري از كتاب را با خودش داشته باشد. مي توان قطع كتاب را در يك حدود خاص تغيير داد. همين امر قطعيت ظاهر را كه در هر كتابي وجود دارد به بازي مي گيرد. كتاب هاي الكترونيكي تمام مراحل پيش از چاپ يك كتاب را در حروف نگاري و انتقال آن به يك برنامه رايانه اي از پيش طراحي شده خلاصه مي كنند. مشكلات پس از چاپ كتاب هم براي اين كتاب ها صدق نمي كند. اگر به فضاي اينترنت دسترسي داريد، اين گونه كتاب ها را هم بدون رفتن به كتاب فروشي ها مي توانيد تهيه كنيد. نشر و پخش يكي شده اند و اين براي كتاب هاي شعر و قصه مي تواند يك پيشنهاد جديد باشد. لازم نيست به دنبال كتاب هاي پنهان شده در قفسه ها بگرديم. احتمالا با افزايش چنين كتاب هايي، بانك هاي اطلاعاتي هم براي آنها روي شبكه راه اندازي مي شود. كتاب هاي الكترونيكي فاصله نوشته شدن تا خوانده شدن را كوتاه كرده اند. اما كار مهم تري را هم انجام مي دهند. مفهوم كتاب را، آنچه را كه تا به حال از اين مفهوم شناخته ايم، معلق مي كنند و به تاخير مي اندازند. هر نوشته اي مي تواند كتاب باشد. كافي است جايي در فضاي مجازي شبكه ثبت شده باشد. با اين حساب نام هايي كه تا به حال نوشته هاي روي كاغذ را از هم متمايز مي كردند، در فضاي مجازي دچار هم آميزي مي شوند. يك كتاب چرا بايد ظاهر يك كتاب را داشته باشد؟ يك روزنامه نمي تواند كتاب هم باشد؟ آن تلقي كه اين نام ها را از هم جدا مي كند، حقيقتا براي همه، همواره وجود دارد؟
اين كاركردها هستند كه ظاهر و قالب ارائه نوشتارها را در عصر پس از «گوتنبرگ» پديد آورده اند. جنس كاغذ و قطع آن در روزنامه ها متناسب با كار آنها و سرعت تغييرشان بوده، حتي زمان باعث ناميده شدن نوشتارهايي مثل روزنامه، هفته نامه، ماهنامه و نام هايي از اين قبيل شده است. اما امروز جنس همه نوشتارها در فضاي الكترونيكي شبكه يكسان است. ممكن است مطالب در يك نشاني الكترونيكي براساس زمان تغيير كند اما نحوه ضبط آنها در حافظه رايانه يا لوح فشرده طبق يكي از روش هاي برنامه نويسي رايج انجام مي شود و از اين نظر تابعي از زمان نيست.

مفهوم «كتاب» پيش از عصر چاپ و پس از آن تغيير كرده است. پيش از عصر چاپ هر نوع ثبت شدني بر هر ماده اي به شرط آن كه نوشتار تلقي شده باشد، به اين مفهوم منطبق مي شده. بعد از اختراع ماشين چاپ و تاكنون «كتاب» حوزه خاص تري براي خود به وجود آورده.
از اين پس در فضاي شبكه و فضاهايي مجازي كه در حال آزمايش كارآيي آنها هستند، باز هم اين مفهوم تغيير خواهد كرد. باز هم با پرسش «كتاب چيست؟» مواجه خواهيم بود. اما سوال اين است، اگر مفهوم كتاب حوزه خاص خود را ناديده بگيرد و هر نوشتاري را شامل شود، نامفهوم نمي گردد؟ وقتي همه چيز بتواند كتاب باشد، كتاب نمي تواند چيزي باشد. چيزي كه مي ماند متن هاي نوشتاري هستند، كتاب در حكم مرزهايي براي جدا كردن متن هاي نوشتاري از يكديگر، ناپديد مي شود. براي مثال به «وبلاگ»ها نگاه كنيد. وبلاگ چيست؟ روزنامه، هفته نامه، يادداشت هاي شخصي، كتاب، مجله يا هر نام ديگر؟ پاسخ مي تواند همه و هيچ كدام باشد. از سوي ديگر كتاب هايي چاپ مي شوند كه مي توان آنها را مجموعه اي از يادداشت هاي روزنامه، هفته نامه و يا خاطرات روزمره دانست و آنچه كه از آنها كتاب مي سازد از هر نوع نوشتار ديگري هم مي تواند كتاب بسازد. «كشكول»ها كتاب هايي هستند كه در ادبيات فارسي سابقه اي قديمي دارند. بسياري از «وبلاگ»ها و« وب سايت»ها نيز از شكل پيشنهادي «كشكول» متابعت مي كنند. پس چاپ كتاب كه به صورت معيار و مجوزي براي نويسنده ناميده شدن، درآمده، در حال بي اعتبار شدن است. بحث بر سر اين نيست كه نبايد كتاب چاپ كرد، بحث بر سر اين است كه چاپ كتاب معياري براي نويسنده بودن نيست. وقتي يك كتاب الكترونيكي را در فضاي شبكه قرار دهيد هم نويسنده ايد. تا وقتي كه وبلاگ مي نويسيد، نويسنده كتابي بي پايان هستيد كه پايان آن را هميشه آخرين نوشته شما تعيين مي كند.
«كتاب مهر» يك كتاب شعر است كه با خواندن آن روي نمايشگر رايانه، مفهوم كتاب به پرسش كشيده مي شود. اين كتاب و ديگر كتاب هاي الكترونيكي همان طور كه ذكر شد مشكلات قبل و بعد از نشر كتاب هاي چاپي را ندارند، اما لازم است از همه امكانات فضاي مجازي در برنامه نويسي قالب آنها استفاده شود. سياليت و دسترسي به صفحه ها و مكان هاي مجازي بيرون از يك كتاب الكترونيكي حداقل امكاني است كه بايد براي آنها در نظر گرفت.